Thema Diabetes

De rol van groenten in de strijd tegen diabetes type 2

De prevalentie van diabetes type 2 is net zoals bij alle andere chronische aandoeningen sterk gestegen. De voornaamste oorzaken zijn toenemend overgewicht en onvoldoende lichaamsbeweging. De energiebalans opnieuw in evenwicht brengen is een van de behandeldoelen. Voedingsmiddelen met een hoge voedingsstoffendichtheid, zoals groenten leveren veel essentiële voedingsstoffen voor weinig energie. Ze zijn daarom een onmisbaar onderdeel van het voedingsadvies. Maar leveren groenten naast hun lage energiedensiteit ook nog andere voordelen ter preventie van diabetes?

Diabetes type 2: een korte situatieschets 

Wanneer is er sprake van diabetes type 2?
Diabetes type 2 ontstaat doorgaans door een dubbel probleem. Enerzijds is er een weerstand van de perifere weefsels tegen insuline (insulineresistentie). Anderzijds kunnen de cellen wel nog insuline aanmaken, maar slagen ze er niet meer in de resistentie tegen insuline te compenseren.

Voor de diagnose van diabetes type 2 wordt een meting van de nuchtere bloed- of plasmaglucosewaarden aanbevolen. Bij een gestoorde nuchtere glucosewaarden of gestoorde glucosetolerantie wordt in de stabiele fase per drie tot zes maanden een nieuwe screening aanbevolen.

Referentiewaarden voor het stellen van de diagnose diabetes mellitus en gestoord nuchtere glucose (mmol/l)

    Capillair volboed Veneus plasma
Normaal Glucose nuchter < 5,6 < 6,1
  Glucose niet nuchter < 7,8 < 7,8
Gestoord Glucose nuchter > 5,6 en < 6,0 > 6,1 en < 6,9
Diabetes mellitus Glucose nuchter > 6,0 > 6,9
Glucose niet nuchter > 11,0 > 11,0

Bron: NHG standaard Diabetes mellitus type 2


Probleemstelling

Diabetes type 2 wordt ook wel eens de pandemie van de 21e eeuw genoemd. In 2010 schatte de International Diabetes Federation (IDF) dat 6 % van de wereldbevolking aan diabetes leed. De prevalentie van diabetes in Europa wordt geschat op 4 %. Diabetes type 2 patiënten maken hiervan meer dan 90 % uit. Als gevolg van een lange asymptomatische periode zou een derde tot de helft van de mensen met diabetes niet als dusdanig worden herkend.

In Nederland is in de periode 1990 en 2007 de incidentie van diabetes flink gestegen, maar er zijn grote verschillen in de diverse registraties.2 In Nederland is de incidentie van diabetes type 1 en 2 samen voor mannen en vrouwen ongeveer 4,5/1000/jaar en neemt toe met de leeftijd. Voor mensen van Marokkaanse, Turkse en Surinaamse afkomst is de prevalentie twee tot vier maal hoger en voor mensen van Hindoestaanse afkomst is de prevalentie nog hoger1.

Door de groei en vergrijzing van de Nederlandse bevolking, de effecten van de huidige hoge kansen op diabetes en de verdere stijging van de prevalentie van overgewicht zullen er in 2025 ruim 1,3 miljoen mensen zijn met gediagnosticeerde diabetes.2

Diabetes leidt tot aanzienlijke acute (hypoglykemie, hyperglykemie en keto-acidose) en chronische complicaties (nefropathie, neuropathie en voetproblemen). De insulineresistentie bij diabetes type 2 is bovendien geassocieerd met abdominale obesitas, hypertensie, dyslipidemie, hyperuricemie en hypercoagulabiliteit. Dit insulineresistentiesyndroom of metabool syndroom gaat gepaard met een sterk verhoogde cardiovasculaire morbiditeit en mortaliteit. Het risico op coronaire hartziekten ligt twee- tot viermaal hoger bij diabetespatiënten en de kans op een cerebrovasculair accident of op perifeer vasculair lijden is eveneens sterk gestegen.

1 NHG standaard diabetes mellitus type 2

2 Nationaal Kompas van het RIVM

Risicogroepen

Erfelijke voorbeschiktheid is bij de ontwikkeling van diabetes type 2 belangrijk, maar ook de leefstijl speelt een grote rol. Vooral abdominale (buikomtrek ? 94 cm voor een man en ? 88 cm voor een vrouw) obesitas en gebrek aan lichaamsbeweging zijn uitlokkende factoren. De kans om de ziekte te krijgen, neemt toe met de leeftijd. Meestal zijn er maar weinig symptomen waardoor de diagnose dikwijls pas laat wordt gesteld als er al een complicatie aanwezig is. Omdat onze maatschappij steeds meer obese kinderen telt met verkeerde voedingsgewoonten en weinig lichaamsbeweging, ontstaat diabetes type 2 nu ook vaker op jongere leeftijd.

Risicogroepen om diabetes type 2 te ontwikkelen

  • Personen met symptomen of klachten die suggestief zijn voor diabetes type 2
    (bv. opvallende dorst, veel plassen, vermageren zonder dieet, vaak urineweginfecties)
  • Alle personen boven de 45 jaar met:
    • diabetes mellitus type 2 bij ouders, broers of zussen
    • hypertensie
    • manifeste hart- en vaatziekten
    • met vetstofwisselingsstoornissen
    • van Turkse, Marokkaanse of Surinaamse afkomst
    • met een BMI > 27
  • Vrouwen die een zwangerschapsdiabetes hebben doorgemaakt
  • Personen van Hindoestaanse afkomst vanaf 35 jaar

Bron: NHG standaard diabetes mellitus type 2

Kernboodschappen preventie en behandeling

De preventie en behandeling van diabetes type 2 bestaat in de eerste plaats uit een gezonde levensstijl met extra aandacht voor voldoende lichaamsbeweging en een gezonde voeding. Het doel van deze maatregelen is in de eerste plaats diabetes type 2 te voorkomen of te vertragen en in de tweede plaats bij bestaande diabetes een basis te leggen voor de controle van de belangrijkste behandelingsparameters zoals gewicht, bloeddruk, glykemie en lipiden.

Wanneer er sprake is van diabetes type 2 wordt een behandelplan opgesteld. De begeleiding gebeurt op een geïntegreerde manier door verschillende zorgverleners (multidisciplinair), elk met een specifieke deskundige inbreng. De huisarts is goed geplaatst om de multidisciplinaire zorg van diabetespatiënten te coördineren, op te volgen en te begeleiden. Bij elke diabetespatiënt dringt zich een brede cardiovasculaire aanpak op. De medicamenteuze behandeling is patiëntgebonden en doelgericht. Als ondanks een maximale orale therapie de behandelingsdoelstellingen niet worden bereikt, moet insuline worden opgestart.

Kijk voor meer informatie ook op het thema hart- en vaatziekten.

Regelmatig bewegen
Regelmatige beweging met een voldoende hoge activiteit (lichte polsverhoging, lichte kortademigheid) verhoogt de glucoseopname en verbetert de insulinegevoeligheid en de vetstofwisseling. Het gaat ook gepaard met een daling van het cardiovasculaire risico. Patiënten met diabetes type 2 worden aangeraden om dagelijks een half uur een matige fysieke inspanning te doen (bv. lopen, zwemmen, fietsen, hometrainer). Zelfs een kleine toename van lichamelijke activiteit is gunstig.

Een gezond gewicht handhaven
Een goed lichaamsgewicht is primordiaal in de behandeling van patiënten met diabetes type 2. Indien er overgewicht is (BMI > 25) - dat is het geval bij een groot deel van deze patiënten - is vermageren nodig. Het ideale gewicht bereiken is het streven maar geen noodzaak. Het is vooral belangrijk haalbare doelstellingen (5 tot 10 % van het oorspronkelijke lichaamsgewicht) te formuleren. Dit kan de insulineresistentie significant verminderen en de glucosewaarden verbeteren. Maar ook de bloeddruk wordt gunstig beïnvloed en het globale cardiovasculaire risico wordt gereduceerd.

Bepaalde factoren zorgen dat gewichtsverlies bij diabetes type 2 patiënten moeizamer kan gaan dan bij mensen zonder diabetes. Een insulineresistentie bemoeilijkt gewichtsverlies. Bepaalde medicijnen zoals antidepressiva, slaap- en kalmeermiddelen en corticoïden werken eetlustbevorderend. Dat maakt het voor de patiënt soms nog moeilijker om zich strikt aan zijn energiebeperkt voedingsadvies te houden.

Gezond en evenwichtig eten
De richtlijnen voor een voeding bij diabetes liggen in de lijn van de aanbevelingen voor een gezonde en evenwichtig samengestelde voeding. De Schijf van Vijf vormt de basis, met speciale aandacht voor koolhydraten, vetten en de energiebehoefte. Afhankelijk van de behandeling (orale bloedglucoseverlagende middelen en/of insuline) en de leefstijl van de patiënt wordt het voedingsadvies verder individueel aangepast.

Enkele belangrijke aandachtspunten in het voedingsadvies bij diabetes

Koolhydraten
De tijd dat diabetespatiënten een koolhydraatarm dieet moeten volgen is voorbij. Naarmate de koolhydraatinname toeneemt, moeten vezelrijke voedingsmiddelen en voedingsmiddelen met een lage glykemische index de voorkeur krijgen.

Indien gewenst en op voorwaarde dat de glucosewaarden het toelaten, is het gebruik van vrije suikers tot maximum 10 % van de totale energie-inname of maximum 50 g per dag aanvaardbaar. In geval van overgewicht en/of metabool syndroom is restrictiever gebruik aangewezen.

Vetten
De aandacht moet vooral gaan naar de beperking van verzadigde vetzuren, transvetzuren en cholesterol in de voeding. Verzadigde vetzuren en transvetzuren zijn de voornaamste voedingsdeterminanten voor het LDL-bloedcholesterolgehalte. Diabetespatiënten lijken tevens gevoeliger voor cholesterol in de voeding dan de algemene populatie. Voor diabetespatiënten gelden dezelfde aanbevelingen voor vetten als in een gezonde voeding.

Er wordt algemeen ook aangeraden twee maal per week vis en bij voorkeur vette vis te eten. Voedingsmiddelen die rijk zijn aan omega-3-vetzuren (vis maar ook lijn- en raapzaadolie, groene groenten en noten) kunnen een gunstig effect hebben op het triglyceridengehalte bij diabetes type 2-patiënten en lijken het hart te beschermen.

Energiebalans
Een energiebeperking van 500 tot 600 kcal per dag kan dikwijls al volstaan. Strenge hongerkuren zijn meestal niet nodig. Minder en/of anders leren eten wel. Regelmatig contact met de patiënt is belangrijk om hem te motiveren zijn eet- en leefwijze te wijzigen in overeenstemming met de aanbevelingen van de actieve voedingsdriehoek.

Meer informatie over de voedingsadviezen bij diabetes? Volg dan deze link en klik op NDF Voedingsrichtlijnen bij diabetes 2010 of NDF Voedingsrichtlijn in het kort.

De preventieve rol van groenten

Omdat groenten en fruit veel essentiële voedingsstoffen leveren en weinig energie zijn groenten en fruit sowieso van groot belang in het voedingsadvies ter preventie en behandeling van diabetes type 2, overgewicht en obesitas. Bovendien zijn het voedingsmiddelen waarvan patiënten meer mogen eten in de plaats van minder. Een positieve boodschap die zeker niet mag ontbreken in deskundig voedingsadvies.

De WHO bracht het bewijsmateriaal van een verhoogde groente- en fruitconsumptie in de strijd tegen diabetes in kaart. De argumenten zijn overtuigend. Voedingsvezels, magnesium en de antioxidanten vitamine C en E worden in dit verband genoemd. Voedingsvezels, aanwezig in groenten, fruit en volkoren graanproducten, verlagen onder andere de postprandiale bloedglucosespiegel of bloedinsulinespiegel. Het diabetesverlagende effect van magnesium, vitamine C en E is nog onduidelijk3.

3 World Health Organization. Dietary intake of fruit and vegetable and risk of diabetes mellitus and cardiovascular diseases. 2005

Tips om meer groenten te eten

  • Groenten eten kan de hele dag door. Neem een ruime portie bij de warme maaltijd (150 g of 3 groentelepels; dit komt overeen met een bord voor de helft gevuld) en neem zo'n 50 g bij de broodmaaltijd, bijvoorbeeld in de vorm van rauwkost. Groenten kunnen ook als tussendoortje, bv. een kop soep, een kommetje kerstomaatjes, reepjes wortel of komkommer en radijsjes.
  • In het algemeen bevatten groenten weinig calorieën. Wie de honger stilt met een stuk groente in de plaats van een vette en/of zoete snack krijgt voor hetzelfde volume minder calorieën maar beduidend meer voedingsstoffen binnen.
  • Diepvriesgroenten, groenten in blik of glas en voorgesneden groenten zijn gebruiksvriendelijk, snel klaar en altijd beschikbaar.

Op zoek naar meer groententips en recepten? Kijk op www.2x2.nl.