De rol van groenten in de strijd tegen overgewicht en obesitas

Overgewicht en obesitas behoren in onze westerse maatschappij tot een van de belangrijkste gezondheidsproblemen. Zelfs in die mate dat het epidemische vormen aanneemt. Maximale inzet op preventie en behandeling van overgewicht is nodig om de epidemie te stoppen. Een gezonde voeding staat hierbij centraal. Maar welke rol spelen groenten hierin?

Overgewicht en obesitas: een korte situatieschets

Bij kinderen
De prevalentiecijfers van overgewicht en obesitas bij kinderen zijn de laatste 20 jaar sterk gestegen. In Nederland schommelen de prevalenties respectievelijk rond de 13% en 2%. Opvallend is dat de meeste obese kinderen nu relatief zwaarder zijn dan hun leeftijdgenootjes van 20 jaar geleden (1,2). Er is duidelijk nog heel wat werk te verzetten. Een ongezond voedingspatroon en te weinig lichaamsbeweging zijn de grootste boosdoeners. Zo luidt het advies voor kleuters (2 tot en met 6 jaar) dagelijks 50 tot 150 g groenten te eten. Jammer genoeg eten jonge kinderen te weinig groenten.(3) De groenteconsumptie bij adolescenten is ook weinig hoopgevend.(4) Gemiddeld eten jongens en meisjes van 13 tot 18 jaar in Nederland 111 gram groenten per dag. Het toenemende probleem van overgewicht en obesitas bij kinderen vormt niet alleen een bedreiging voor de gezondheid op latere leeftijd. Het zorgt ook voor meer psychosociale problemen als gevolg van bijvoorbeeld pesterijen en jaagt de kosten van de gezondheidszorg de hoogte in.

De mate van overgewicht of obesitas bij kinderen kan worden bepaald aan de hand van de procentuele BMI (Body Mass Index). Hierbij wordt berekend hoeveel procent de BMI van het kind boven de gemiddelde BMI voor zijn leeftijd ligt.
graph1
Bron: Nutrition Information Center (NICE). Toenemend overgewicht bij kinderen. Nutrinews juni (2004)
1 Braet, C.en Van Winckel, A.J.M. Behandelstrategieën bij kinderen met overgewicht. Bohn Stafleu Van Loghum (2001).
2 www.CBS.nl
3 www.rivm.nl (2008)
4 www.rivm.nl (2006)

Bij volwassenen
In Nederland kampt 40% van de volwassenen met overgewicht, 10% met obesitas (extreem overgewicht) en 1,5% met morbide obesitas.2 Het percentage volwassenen van 20 jaar en ouder met ernstig overgewicht steeg van 5,1% in 1981 tot 11,2% in 2007 (mannen en vrouwen samen genomen).3 Wanneer de trend zich op dezelfde manier voortzet als voorheen, zal het percentage volwassenen met ernstig overgewicht (obesitas) de komende twintig jaar met 50% toenemen. (1,2)

Geadviseerd wordt minstens 200 gram groenten per dag te eten. Uit de VCP 3 blijkt dat de Nederlander gemiddeld slechts 131 g groenten per dag eet3. Overgewicht en obesitas worden geassocieerd met een belangrijk aantal complicaties zoals kortademigheid en slaapapneu. Daarnaast verhoogt obesitas en in het bijzonder abdominale obesitas het risico op chronische aandoeningen zoals diabetes type 2, hypertensie en het metaboolsyndroom. De sociale en psychologische problemen als gevolg van overgewicht en obesitas zijn evenmin te onderschatten.

De mate van overgewicht of obesitas bij volwassenen wordt bepaald aan de hand van de BMI. Daarnaast is ook de vetverdeling in het lichaam een belangrijk aandachtspunt. Intra-abdominaal vet is meer geassocieerd met aandoeningen ontstaan door obesitas, zoals glucose-intolerantie, insulineresistentie, diabetes type 2, dyslipidemie enz.
 
Bron: Richtlijn Diagnostiek en behandeling van obesitas bij volwassen en kinderen, Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO, 2008(1) CBS, 2007
(2) RIVM, Nationaal Kompas Volksgezondheid, september 2008
(3) www.rivm.nl (2006)

De oorzaken
Overgewicht en obesitas zijn het gevolg van een langdurige onevenwichtige energiebalans: de dagelijkse energie-inname overtreft het energieverbruik. Er wordt meer en anders dan vroeger gegeten, we houden ons minder aan vaste maaltijden, nemen meer energierijke tussendoortjes en gaan steeds meer een zittend leven leiden. Een te hoge energie-inname is vaak het gevolg van een overconsumptie van frisdranken met suiker, vet- en suikerrijke snacks en fastfood. Allemaal producten die doorgaans gemakkelijk te verkrijgen zijn en bovendien relatief goedkoop, aantrekkelijk en smakelijk zijn. Ongezonde leefgewoonten zijn dus de grootste boosdoeners. Slechts in een beperkt aantal gevallen is een aandoening of een gendefect de onderliggende oorzaak. Bij kinderen is ook de invloed van de eet- en leefgewoonten van het gezin niet te onderschatten.

Wil je meer informatie over overgewicht en obesitas? Bekijk deze website voor meer informatie over overgewicht en obesitas.

Hoe overgewicht en obesitas voorkomen?
Gezond eten en voldoende bewegen zijn belangrijk voor het behoud van een goede gezondheid en een gezond gewicht. De basisprincipes van een gezonde voeding zijn evenwicht, variatie en matigheid. De Schijf van vijf vormt hierbij de leidraad.

Meer informatie over de aanbevelingen van een gezonde voeding? Bekijk deze website voor meer informatie over de aanbevelingen van een gezonde voeding.

De preventieve rol van groenten
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) bracht het bewijs van een verhoogde groente- en fruitconsumptie in de strijd tegen overgewicht en obesitas in kaart. In haar conclusies neemt de WHO een voorzichtige houding aan, onder meer vanwege het beperkte aantal onderzoeken naar het specifieke effect van groenten en fruit op gewichtsbeheersing. De lage energiedichtheid, de aanwezigheid van voedingsvezels en de lage glykemische index dragen waarschijnlijk bij tot een gunstig effect van groenten en fruit op het gewicht(4).
(4) World Health Organization. Dietary intake of fruit and vegetables and management of body weight. 2005

Tips om meer groenten te eten

  • Groenten eten kan de hele dag door. Neem een ruime portie bij de warme maaltijd (minimaal 150 g of 3 groentelepels; dit komt overeen met een bord voor de helft gevuld) en neem zo’n 50 g bij de broodmaaltijd, bijvoorbeeld in de vorm van rauwkost. Groenten kunnen ook als tussendoortje, bv. een kop soep, een kommetje kerstomaatjes, reepjes wortel of komkommer en radijsjes.
  • Zorg voor voldoende variatie. Niet alleen vanwege de diversiteit aan voedingsstoffen maar ook voor de afwisseling in smaak, kleur en bereidingswijze.
  • In het algemeen bevatten groenten weinig calorieën. Wie de honger stilt met een stuk groente in de plaats van een vette en/of zoete snack krijgt voor hetzelfde volume minder calorieën maar beduidend meer voedingsstoffen binnen.
  • Groenten in blik, glas of diepvries zijn gebruiksvriendelijk, snel klaar en altijd beschikbaar.
Op zoek naar meer tips of recepten? Kijk op www.2x2.nl.

Overgewicht en obesitas behandelen
Bij kinderen
Omdat zeer verschillende aspecten kunnen bijdragen tot het ontstaan en de instandhouding van overgewicht en obesitas bij kinderen is een multidisciplinaire aanpak vaak noodzakelijk. De behandeling bestaat uit gewichtsbehoud of gewichtsverlies. Bij kinderen die volop groeien, wordt altijd gestreefd naar gewichtsbehoud. Is een kind de puberteit en ook de groeiperiode voorbij of wanneer obesitas erg uitgesproken wordt, is gewichtsbehoud als behandelingsdoel onvoldoende. Gewichtsverlies is dan wenselijk en in sommige gevallen zelf noodzakelijk. In beide gevallen streeft men naar het aanleren van gezonde eet- en leefgewoonten. Het kind wordt met behulp van motivatietechnieken gestimuleerd om gezonde, weinig calorierijke voedingsmiddelen te kiezen en zich aan gestructureerde en vaste maaltijdmomenten en –plaatsen te houden. Daarnaast is lichaamsbeweging belangrijk. De sleutelfiguren in de behandeling zijn de ouders. Zij bepalen welke voedingsmiddelen in huis worden gehaald en kunnen de mate van fysieke activiteit van hun kinderen in grote mate nog bijsturen. Om een goede implementatie van het voedings- en bewegingsadvies te garanderen, is het essentieel de ouders voldoende te betrekken bij de begeleiding.

Meer informatie over de behandeling van overgewicht bij kinderen? Bekijk deze website en deze pdf.

Bij volwassenen
Het doel van de behandeling is tweeledig. Ten eerste is er het beoogde gewichtsverlies. Ten tweede moet de behandeling leiden tot een blijvende verbetering van de eet- en leefgewoonten waardoor terugval wordt voorkomen. Vanuit epidemiologisch standpunt kan een gewichtsverlies van 5 tot 10 % al een belangrijke gezondheidswinst opleveren. Overgewicht en obesitas behandelen met een klassiek, energiebeperkt dieet in combinatie met andere leefstijlinterventies, zoals meer fysieke activiteit en gedragsondersteuning door middel van goede coaching, is succesvol bewezen. De principes van de gezonde voeding vormen de basis.

Meer informatie over het voedingsadvies bij overgewicht en obesitas bij volwassenen? Bekijk deze website en deze pdf.

Het belang van groenten in het voedingsadvies bij overgewicht en obesitas
Omdat groenten veel essentiële voedingsstoffen en weinig calorieën bevatten, zijn ze van groot belang in het voedingsadvies. Bovendien zijn het voedingsmiddelen waarvan patiënten meer van mogen eten in de plaats van minder. Een positieve boodschap die zeker niet mag ontbreken in het deskundig voedingsadvies.

Kinderen aanmoedigen om meer groenten te eten
Groenten zijn bij kinderen niet altijd populair. De volgende tips kunnen helpen de consumptie van groenten te stimuleren.
  • Ouders hebben de belangrijke taak om het voedingspatroon van hun kinderen van jongs af aan in goede banen te leiden. Zelf het goede voorbeeld geven, werkt nog altijd het beste.
  • Kinderen moeten bepaalde groenten zoals spruitjes en champignons leren eten. Dring ze niet op, maar schrap ze ook niet voorgoed van het menu. Schenk er niet te veel aandacht aan en probeer ze geleidelijk aan weer te introduceren. Er is veel kans dat het na een paar keer proeven wel wordt gegeten.
  • Laat kinderen aan nieuwe smaken wennen door ze af en toe een klein schepje te laten proberen. Dit helpt het kind ook zijn of haar smaken uit te breiden. Variatie is belangrijk.
  • Variatie in de bereiding kan ook helpen: bijvoorbeeld de groenten door aardappelpuree gestampt, extra groenten door spaghetti of op een pizza, rauw witlof in een salade in plaats van gekookt.
  • Grote porties schrikken af. Geef kleine porties (bijscheppen kan nog altijd) en gebruik je fantasie: versier het bord of vertel er een leuk verhaal bij.
  • Geef reepjes of schijfjes rauwe groenten mee in de broodtrommel als beleg.
  • Betrek de kinderen bij de voorbereiding van de maaltijd. Dit kan stimulerend werken om toch bepaalde groentesoorten te proeven.
  • Dwing kinderen nooit te eten. Misschien heeft dwang één keer resultaat, maar op de lange duur heeft het geen zin.
  • Appelmoes lusten kinderen vaak wel, maar appelmoes behoort tot de groep van het fruit en is dus geen goede vervanger van groenten.